Nasze recenzje

Szczegóły

Nadrzędna kategoria: Recenzje

Opublikowano: 07 lipiec 2026

Tadeusz Zawadowski

PSYCHOLGIA GRAWITACJI NENADA SAPONJA

Nenad Saponja to znany serbski poeta, eseista i krytyk literacki, którego wiersze tłumaczono na kilkanaście języków, w tym na angielski, hiszpański, włoski, czy azerbejdżański. Jest założycielem jednego z najważniejszych serbskich wydawnictw – „Agory”. Wydał wiele książek zarówno poetyckich, jak i eseistycznych. Jego najnowszy zbiór wierszy nosi tytuł Psychologia grawitacji albo W ciszy ciążenia rzuconej kostki. Na naszym rynku ukazał się on w tłumaczeniu Olgi Lalić - Krowickiej nakładem krośnieńskiego Wydawnictwa Rethenus.
Autor podzielił swoją książkę na trzy części. Pierwszą z nich zatytułował Słodka cisza. Już w pierwszym wierszu Powróć: bo istnieje się w powrocie Nepad pisze, że świat, który nas otacza jest tak naprawdę nierzeczywisty i tymczasowy: Śledzę nieuchwyconą / i trwałą tymczasowość/ …/ będę cię pytał, gdzie jestem,/ i gdzie byłem.// Ponieważ zrobiłem wszystko / by odkryć nic,/ a nic ukrywało/ mnie przede mną. ( 9 ss.). Zdarza się w nim najczęściej to, czego nie chcemy i co często okazuje się pomyłką życiową: Łatwo, ale złośliwie,/ zdarza się wszystko to czego nie chcemy// Zgryźliwie i przejrzyście/ wpatrzony jestem / w samo osadzenie,/ w pomyłkę pomiędzy tobą a mną (tamże). Poeta uważa, że nasze życie jest tylko w małym stopniu zależne od nas samych – to inni manipulują nim i kierują je na sobie tylko znane tory: Utwierdzają gdzie jestem i kim jestem./…/Łatwo i bez wysiłku/ przeistaczają mnie w złudzenie./ Sprowadzają mnie/ do drzwi,/sprawdzają dokąd/ mogę dojść/ całkiem niezauważony ( Widzialność: detale obecności. 17 ss.). Pisarz próbuje się przed tym obronić, wywieźć przeciwnika w pole : A ja,/ tylko niezauważony,/ przechodzę tam gdzie jestem. ( tamże). Szuka ocalenia w dzieciństwie, bo tylko tam czuje się szczęśliwy i bezpieczny: Pośrodku dzieciństwa, / w tej skórze i ciele,/ pięćdziesiąt lat starym / poruszam się po świecie, / z oczami i umysłem pięcioletniego chłopca. ( Do kogo należy przestrzeń: przez którą się przechadzam. 11 ss.). Próbuje chronić tego małego chłopca w dorosłym ciele przed okrutną rzeczywistością: Śledzę chłopca w sobie, / nasłuchuję niewygodę/ która go topi / w dorosłym ciele. ( O, odezwij się do mnie: czy jutro będę tu gdzie znajduję się teraz?. 12 ss.). Uważa, że jego największym wrogiem jest czas, którego nie jest w stanie pokonać, który nieubłaganie płynie i nie pozwala powrócić do lat młodości. W wierszu Moja geografia ( 10 ss.) pyta: Jaki wiek musisz osiągnąć, / żeby pozostać na zawsze młodym?. W innym wierszu – Śpij, ponieważ więcej nie można zrobić. ( 18 ss.) neguje wręcz istnienie czasu: …czas nie istnieje, kreśląc w ten sposób ścieżkę, którą można go ominąć.
Druga część zbioru nosi tytuł Pomyłka w rozpoznaniu i tak jak poprzednia składa się z jedenastu wierszy. Bardzo często przewija się w nich motyw rzeki i wody: Uważnie śledziłem / ciche koryto rzeki/ która przeze mnie przepływa ( Precyzyjna mechanika. Sprawdzanie stopnia hardości duszy. 24 ss.). Rzeka staje się w tym wierszu swoistym oknem, przez które poeta spogląda na swoje życie: Przeglądnąłem się w chwili/ kiedy wszystkie rzeczy/ powstają ciężkie/ przyzywając/ tamte chwile/ kiedy wyglądały na łatwe ( tamże). W kolejnym tekście pt. Pyrrusowe ja. Łatwo jest zniknąć, trudno jest być ( 25 ss.) pisze: Chodziłem po wodzie/ już wystarczająco długo/ by uwierzyć/ że umiem chodzić. Nenad przyjmuje wyzwania losu jako coś naturalnego, uważa że należy podejmować je chociażby po to, aby udowodnić samemu sobie, że jest w stanie pokonać wszelkie przeciwności. W przeciwnym razie: Przekonując mnie, że nie umiem chodzić/ popchną mnie pod wodę,/ najbliżsi ci którzy wyglądają jak moi,/ moje lekkomyślne Pyrrusowe świetliki ( tamże).
Poeta uważa, że to, co dzieje się dzisiaj jest kalką czegoś, co już się kiedyś stało: Opowiadam opowiedziane już historie. ( Mierzę miary swojego domu. 26 ss.), A to kim jesteśmy,/ i kim nie jesteśmy,/ zawsze jest to samo. ( Jeśli to jest woda. Jeśli to są łzy. Jeśli to jest lód. 27 ss.). Samo życie jest według niego jedynie złudzeniem, mirażem, który dane nam było zobaczyć: Rozmawiam ze złudzeniem./ Złudzenie rozmawia zemną.// Uważa, że to ja jestem złudzeniem. (Kolejność rzeczy w którym ja staję się ty. 28 ss.). W kolejnym wierszu ( Za wszystkim i poza niczym. Czy istnieje w chwili nieuwagi? 29 ss.) dodaje: Nie wiem gdzie jestem./ I nie wiem kim jestem.// I byłem kimś innym./ i byłem gdzieś indziej.

Czytaj więcej: Tadeusz Zawadowski PSYCHOLGIA GRAWITACJI NENADA ŠAPONJA